Üniter devletlerde merkezi egemenlik tek olsa da, yerel yönetimlerin nasıl örgütleneceği tamamen siyasal tercihlere, tarihsel gelişime ve idari kültüre bağlıdır. Bu yüzden belediye başkanlarının seçilme biçimi, yetkileri ve görevleri ülkeden ülkeye, ciddi farklılık gösterebilir.

Bir başka ifadeyle yerel yönetim anlayışı devlet mitosuyla yakından ilgilidir.

Örneğin:

• Fransa’da güçlü bir merkezi bürokrasi geleneği vardır; belediyeler belirli ölçüde özerk olsa da devlet denetimi yoğundur.
• Türkiye’de belediye başkanları doğrudan halk tarafından seçilir ve özellikle büyükşehirlerde önemli siyasi görünürlüğe sahiptir.
• Japonya veya Güney Kore gibi bazı üniter devletlerde ise yerel yönetimlere ekonomik ve idari açıdan daha geniş hareket alanı tanınmıştır.
• Birleşik krallık teknik olarak tam klasik üniter modelden daha karmaşık bir yapıya evirilmiş olsa da, yerel yönetim yetkileri bölgesel farklılıklar gösterebilir.

Bu konuda kaynakları incelediğimiz zaman bu farklılığın birkaç temel nedeni olduğu görülecektir. Bunlar;

1. Tarihsel gelenek
   Bazı ülkelerde yerel yönetimler eski şehir yönetimlerinden gelen güçlü bir geleneğe dayanır. Bazılarında ise merkezî devlet sonradan güçlenmiş ve yereli daha sıkı kontrol etmiştir.
2. Siyasi sistem ve demokrasi anlayışı
   Merkezî hükümet güçlü olsun isteyen sistemler belediye başkanlarının yetkilerini sınırlar. Daha katılımcı demokrasi anlayışına sahip ülkelerde ise yerel yöneticilere geniş bütçe ve karar alma yetkileri verilir.
3. Coğrafya ve nüfus yapısı
   Büyük nüfuslu veya bölgesel farklılıkları yüksek ülkelerde merkezi yönetimin her şeye yetişmesi zor olduğu için yerel yönetimler güçlendirilir.
4. Ekonomik kapasite
   Yerel gelir kaynakları güçlü olan belediyeler daha bağımsız hareket eder. Mali bağımlılık arttıkça merkezi kontrol de artar.
5. Güvenlik ve ulusal birlik kaygıları
   Bazı üniter devletler, yerel güç odaklarının aşırı güçlenmesinin ülke bütünlüğünü zayıflatabileceğini düşünür. Bu nedenle belediye yetkileri sınırlı tutulabilir.

Benim değerlendirmem şu olur:
Üniter devlet olmak “yerel yönetimler zayıf olmalı” anlamına gelmez. Asıl mesele, merkezi bütünlüğü korurken yerel ihtiyaçlara hızlı cevap verebilecek bir denge kurabilmektir. Çünkü belediyeler vatandaşın günlük hayatına en doğrudan dokunan yönetim birimleridir: ulaşım, su, altyapı, çevre, sosyal hizmetler gibi alanlarda merkezden daha çevik hareket edebilirler. Ama diğer taraftan çok güçlü yerel yönetimler de koordinasyon sorunları, kaynak eşitsizliği veya siyasi çatışmalar doğurabilir. Bu yüzden çoğu üniter devlet aslında sürekli bir denge arayışı içindedir: kısaca; Ne tamamen merkezîleşmiş, Ne de tamamen yerelleşmiş bir model. yerine denge esas olmalıdır

Siyaset bilimi açısından bakıldığında bu farklar, “üniter devlet” kavramının tek tip bir uygulama olmadığını gösteriyor.  Yani, Üniter devlet yapısı egemenliğin kaynağıyla ilgilidir; yerel yönetimlerin gücüyle değil. Bu açıklamalara göre Türkiye ile diğer üniter devletlerde belediye başkanlığı seçimi, görev süresi vb. karşılaştırması şöyledir.

Tablo: Yazar tarafından oluşturulmuştur

Genel Karşılaştırma

• Doğrudan halk seçimi: Türkiye, İtalya, Japonya, Güney Kore
• Meclis tarafından seçim: Fransa, Norveç, İsveç
• Merkezi atama: Hollanda

Önemli fark:

·         Türkiye’de belediye başkanı tek turlu çoğunluk sistemiyle seçilir.

·         Bazı ülkelerde (örneğin İtalya) iki turlu seçim yapılır.

·         Bazı üniter devletlerde ise belediye başkanı halk tarafından değil belediye meclisi tarafından seçilir.

Buraya kadar ülke karşılaştırmaları konusu anlaşıldı sanırım. Görüldüğü üzere üniter devletlerin birçoğunda bizim ülkemizde olduğu gibi doğrudan halk tarafından seçilen güçlü başkanlık modeli yanında, atamayla gelen, meclis içinden seçilen belediye başkanı uygulamaları mevcuttur. Bu üniter model içinde refah seviyeleri oldukça yüksek birçok ülke dikkatimizi çekmektedir. Biz bir arpa boyu yol alamıyoruz? Neden?

Ögr. Gör. Dr. ADEM YAZIR /İstanbul Aydın Üniversitesi